Rainer Maria Rilke (1875-1926) is een van de grootste schrijvers van de twintigste eeuw. Gedurende zijn hele leven reisde de dichter door Europa. Hij inspireerde Etty Hillesum, welke ontmoetingen kunnen we vinden op zijn reis met Orpheus en Eurydice?
Etty Hillesum leest Rilke en citeert herhaaldelijk uit zijn werk.
Een vaak terugkerende zin is deze: The only journey is the one within......Het is een zin die mogelijk helpt om Rilke en zijn poëzie te leren begrijpen. Het gaat Rilke vrijwel altijd om de ander, zijn inlevingsvermogen en tegelijk is juist de innerlijke ruimte van groot belang. De innerlijke ruimte van de mens is vele malen belangrijker dan zijn omgeving.
Dat inspireert Etty en wellicht ook de visie van Rilke op leven en dood. Alles is één en de dood hoort bij het leven. Het gaat erom alles te verinnerlijken en in het diepste van je eigen ziel te bewaren.
De dood zit in onszelf en is als de pit van een vrucht die wij tot rijpheid moeten brengen. Rilke brengt ze samen in het thema man-vrouw en juist dát trekt Etty zo aan.
Je zou kunnen zeggen dat juist door het zo bezig zijn met wat Rilke schrijft Etty als het ware tot een transformatie kwam die haar deed beseffen dat alles in jezelf aanwezig is.
Orphische metamorfose is het beste woord voor wat zij doormaakt, het beste woord om haar mystiek en spiritualiteit te karakteriseren. Dat schrijft Eric Bolle over dit proces wat hij zelfs verder brengt in schrijfcursussen.
Over Orpheus 'de grote sjamaan uit het verleden' schreef ik al eerder. Dionysos, als god van het theater leerde al over Orpheus en Eurydice bij de theater (seizoen) feesten. Van Rilke wordt aangenomen dat van zijn latere werken ‘Die Sonette an Orpheus’ tot de belangrijkste behoren.
Rainer Maria Rilke: Sonnetten aan Orpheus
De sonnetten werden geïnspireerd door een Franse prozaversie van Ovidius' Metamorfosen.https://www.maramarietta.com/the-arts/poetry/rilke/
Voor Rainer Maria Rilke was het schrijven van poëzie een zoektocht naar een diepere betekenis in het leven door middel van kunst. Sinds de oudheid worden de transformerende krachten van de kunst en de bezieling van de ruwe natuur verbeeld door bomen. Zoals het stil-zijn van de aarde gecompleteerd wordt door de beweging van het water, heeft het boomsymbool zijn tegenpool in de wind. De metamorfose-gedachte heeft in een aantal sonnetten betrekking op de wind. Wind is beweging, maar is tevens het onzichtbare waartoe de metamorfose van de zichtbare wereld leiden moet. Als adem is de wind het onzichtbare in ons, dat ons met alles verbindt.
De overdracht die plaatsvindt in de verbeeldingskracht en de klankkleur wordt weerspiegelt in de situatie van de zingende en treurende Orpheus met zijn luit.
Apollo schonk Orpheus al op jonge leeftijd een zevensnarige lier, luit of harp verschilt per traditie. Het gaat om de zeven snaren die elk een eigen toonsoort en trilling oproepen waardoor de mens in beweging komt. Wij weten helaas tegenwoordig niet precies hoe de lier of luit geklonken heeft. Maar de invloed van het oude Griekenland blijft doorleven. Kijk bijvoorbeeld maar naar onze taal: ‘muziek’ komt van de Muzen, ‘lyrisch’ van de lier, ‘sirene’ van de Sirenen.....
De sonnetten voltooiden Rilkes wereldbeeld; tijdens het schrijven ervan voelde hij dat de tegenstellingen van zijn bestaan werden getransformeerd tot een ritmische gebeurtenis toen hij Orpheus werd, een (rol) model van virtuele verbondenheid. Een soort verzoening tussen tegenstellingen die Rilke terugzag in de mythe van Orpheus en zo zijn geest zich kon verheffen boven de (ego) twijfel en wanhoop en kon uitreiken naar een soort harmonie die bestond uit een ritmisch evenwicht.
Het is lente
weer. De aarde is als een kind dat gedichten uit het hoofd kentOrpheus is zo het toonbeeld van een kunstenaar die in staat is zichzelf te herscheppen langs de weg van zelfanalyse en het genezende vermogen wat kunst bij zich draagt is mogelijk wat Rilke leerde en Etty Hillesum zo opnieuw tot leven kwam. Het beeld van de boom is bij beiden een symbool van schepping en groei, maar ook van afdaling in de wortels.
Deze visie ontwerpt Rilke in een mythisch perspektief: dat van Orpheus, de Griekse zanger, die in beide rijken, dat van het leven en dat van de dood, thuis is en die de eenheid van beide hoorbaar maakt in zijn lied. https://www.kunstontmoetingen.com/muziekverhalen-2/orpheus-in-de-onderwereld
De Sonnetten aan Orpheus ontstonden in februari 1922.
Nu is het moment daar om de ontmoetingen in het leven van Rilke van dichterbij te kijken en te ontdekken wat de bronnen zijn waar Rilke uit kon putten. Dat zijn er veel, ik maak een keuze
Zijn reis naar Parijs noemt hij zelf een vruchtbare periode. Rilke was in Parijs in contact gekomen met de beeldhouwer Auguste Rodin en zelfs een tijdlang als particulier secretaris aan het werk geweest. Dit beeldhouwwerk van Orpheus en Eurydice laat zien dat ook Rodin het verhaal of de mythe kende.
We zien dat Orpheus zijn handen voor de ogen houdt. De naam Orpheus, wat 'duister' betekent in het Grieks, is verwant aan de 'nachtelijke' Dionysos en past goed bij een held die bekendstaat om zijn reis naar de onderwereld.
De aandacht van Rodin voor handen is Rilke niet ontgaan. Voor Rodin openbaarde de hand het wezen van de mens. Voor Rilke komt het leren kijken samen met het beeld van de handen als bomen.....
Naast Rodin is de schilderes Paula Modersohn-Becker een ontmoeting die de sporen naliet in het leven van Rilke. Beroeringen die je kunt zien in hoe Paula hem schilderde. We zien Rilke, met grote ogen, het zichtbare en het onzichtbare komt immers in de heropvoeding van de zintuigen tot ontwikkeling en meestal is dit de opmaat naar transformatie.
In de kolonie van Worpswede, een kunstenaarskolonie waar ook Clara Westhoff (de partner van Rilke) zich bij aansloot zijn deze ware pioniers in kunst en poëzie aan het begin van de twintigste eeuw gaan samenwerken.
Hun vriendschap én correspondentie getuigt van hun levendige, voortdurende dialoog en onderliggende creatieve verwantschap. Modersohn-Beckers aangrijpende portret van Rilke en Rilkes meditatieve gedicht "Requiem voor een vriend", geschreven na Modersohn-Beckers vroegtijdige dood, herdenken de belangrijke rol die ze beiden in elkaars leven speelden.
Paula schilderde ook Clara, een woord kunstenares en beeldhouwster met een Roos
Een weerslag van al die ontmoetingen en correspondentie van de vele brieven vormde Rilke die eigenlijk altijd op reis was. Hij staat bekend als een mens met een bijzondere gave de gevoelens van anderen te begrijpen en aan te vullen met eigen gedachten. Hij correspondeerde veel tijdens zijn reizen en schreef gedichten die maar al te vaak een relatie hebben met de natuur en de seizoenen.
Wat mij raakt (Was mir bewegt)
Men moet de dingen aan de eigen, stille,
ongestoorde ontwikkeling over laten,
die diep van binnen komt
en die zich door niets laat haasten of versnellen;
eerst volledig rijpen – en daarna baren…
Rijpen zoals een boom die zijn sapstroom niet stuwt
en die rustig in de lentestormen staat,
zonder angst, dat er straks geen zomer kan komen.
Die zomer komt toch!
Maar hij komt alleen bij de geduldigen
die leven alsof de eeuwigheid voor hen ligt
zo zorgeloos stil en wijds…
Men moet geduld hebben
voor de onopgeloste zaken in ons hart
en proberen de vragen zelf lief te hebben,
als gesloten kamers,
en als boeken die in een zeer vreemde taal
geschreven zijn.
Het komt er op aan alles te leven.
Als je de vragen leeft,
dan leef je misschien langzaam maar zeker
zonder het te merken op een goede dag
het antwoord in.
als welkten in de hemel verre tuinen;
ze vallen met ontkennende gebaren.
En in de nachten valt de zware aarde
uit alle sterren in de eenzaamheid.
Wij allen vallen. Deze hand zal vallen.
En kijk ik naar de ander: het is in allen.
Maar Een is er. Hij vangt dit vallen
oneindig teder in zijn handen op.
Verder lezen:
Geen opmerkingen:
Een reactie posten