26-05-2015

Het geheim van de eenhoorn

De eenhoorn is een op een paard lijkend oosters mythologisch dier met een hoorn op zijn voorhoofd. In de middeleeuwen werd de eenhoorn als echt bestaand beschouwd.Via metaforische, typologische, allegorische of symbolische verwijzingen blijkt het eenhoorn concept in de loop der eeuwen te zijn ‘opgeladen’ met telkens weer andere, telkens ‘nieuwe’ betekenissen.



Waar het idee van het bestaan van eenhoorns vandaan komt is niet helemaal duidelijk. De ideeën die men in de middeleeuwen over eenhoorns had stond symbool voor kracht en niet zozeer als mythologisch wezen of als fabeldier. In de iconografie kreeg de eenhoorn een rol in de symbolieken rondom de Annunciatie, de aankondiging van de zwangerschap van Maria.  Door latere (on)zorgvuldige vertalingen is de naam eenhoorn veranderd in, buffels, wilde ossen, stieren en of (vurige) witte paarden.

 Aan de hoorn van het dier werden geneeskrachtige en vruchtbaarheidsbevorderende krachten toegeschreven.

De eenhoorn wordt ook geassocieerd met kuisheid en maagdelijkheid, het dier kon namelijk alleen in bedwang gehouden worden door een maagd. Een tekst uit de 15e eeuw luidt: “Een eenhoorn is zo sterk, dat geen jager hem vermag te vangen." De speciale band tussen maagd en eenhoorn maakt het dier tot symbool van de maagdelijke geboorte van Jezus uit Maria; het teken van zuiverheid.









Over de puntigheid van ons bewustzijn

In vroegere tijden bestond er geen psychologie. Die zielenwetenschap is pas in de twintigste eeuw ontstaan. Voor die tijd werden zielenprocessen beschreven in de vorm van beelden: sprookjes, mythen en fabels.

De eenhoorn is een mythologisch wezen dat altijd erg tot de verbeelding heeft gesproken, maar de betekenis van het beeld is niet zomaar te begrijpen. Een gewoon paard is in sprookjes vaak het beeld voor het menselijke denken. Maar wat mag een paard met een lange, spitse hoorn op zijn hoofd dan toch beduiden?  

                                                      




De sleutel tot dit geheim kan gevonden worden in de manier waarop we waarnemen.

Periferisch waarnemen
Er zijn twee manieren om naar dingen te kijken: omtreksgewijs (periferisch) en puntsgewijs.
Dieren kunnen alleen periferisch waarnemen, mensen kunnen het allebei. Dieren hebben een open, weidse manier van kijken. De ogen nemen alles in de omgeving gelijktijdig waar. Bij de meeste dieren staan de ogen aan weerszijde van de kop, zodat ze niet over de mogelijkheid beschikken om met twee ogen naar één punt te kijken. Deze manier van waarnemen moet je periferisch noemen.
Het periferische waarnemen is dromerig en alles-omvattend. Het geeft de mogelijkheid om reflexmatig op waarnemingen te reageren.

De bouw van het menselijke hoofd maakt het mogelijk om met de ogen één enkel punt te fixeren. Het jonge kind kijkt in de eerste jaren echter nog voornamelijk periferisch, met een open blik in de wereld rond.

Met het ontwaken van het denkende zelfbewustzijn gaat het kind ook puntsgewijs waarnemen. Het fixeert met beide ogen één specifiek punt en richt daar zijn bewustzijn volledig op. Het perifere waarnemen blijft hiernaast bestaan, met behoud van zijn gevoelsmatige en halfbewuste karakter.

                                                   


Puntsgewijs waarnemen

Puntsgewijs waarnemen wordt mogelijk door de oogassen te kruisen. Beide ogen richten zich naar hetzelfde punt en naarmate dit punt dichterbij of verder weg is, verdraaien de oogassen meer of minder. De ogen en het punt dat wordt waargenomen, vormen samen een spitse driehoek. Ons bewuste, denkende waarnemen steekt daardoor als een denkbeeldige hoorn de wereld in.

De eenhoorn overwinnen
Het wezen van het zelfbewuste denken verschijnt in het beeld van een paard met een scherpe hoorn, in een dierlijke gestalte dus. Dat geeft aan dat we te maken hebben met een niet volledig doormenselijkte zielenkracht.

Het zelfbewuste denken is analytisch, het ontleedt wat het ziet. Het heeft daarmee vernietigende eigenschappen: in niet-omgevormde toestand is de eenhoorn ook de begeerte om op alles en iedereen kritiek te leveren, de zucht om overal een oordeel over te hebben.
Ter voorkoming van ongewilde schade moet de eenhoorn getemd worden, ondergeschikt worden gemaakt aan de krachten van het hart.


Hildegard von Bingen (1098-1179), mystica, schreef volgens overlevering het verhaal als volgt op:

Het dier zoekt zijn toevlucht in de schoot van de wel duidelijk als Maria gekarakteriseerde maagd, die zich in de omsloten hof (de "hortus conclusus" als symbool van de maagdelijkheid) bevond.
De jager is de aartsengel Gabri�l, die op een jachthoorn blaast en vier honden voor zich uitdrijft, die de symbolen zijn van de vier goddelijke eigenschappen: Veritas, Justitia, Misericordia en Pax (Waarheid, Rechtvaardigheid, Barmhartigheid en Vrede). Zij hadden aandeel aan het raadsbesluit der verlossing.
De betekenis is de blijde boodschap, waarbij Christus, na Gabri�ls
vraag en Maria's antwoord, neerdaalt in de maagdelijke schoot, aldus de menselijke natuur aanneemt en zich op deze wijze uitlevert aan hen die hem achtervolgen.


Hieronder een miniatuur uit een gebedenboek (bron onbekend) van rond 1500, waarop de "Annunciatie met de Eenhoorn" staat afgebeeld, min of meer volgens de omschrijving van Hildegard van Bingen.
              



In een sprookjesbeeld uitgedrukt: hij moet in dienst gesteld worden van de koningsdochter.

Grimm's sprookje van het Dappere Snijdertje vertelt hoe dit in zijn werk kan gaan.
Het snijdertje is een verstandig mannetje dat met list zijn doelen weet te bereiken. Zo ziet hij bijvoorbeeld kans om reuzen te overwinnen door ze tegen elkaar uit te spelen. Dit is voor de koning echter niet genoeg. Het snijdertje moet (in zichzelf) ook nog de eenhoorn overwinnen, het wezen dat bij verstandsmensen vanzelfsprekend pregnant aanwezig is.
Voordat je mijn dochter en het halve koninkrijk verkrijgt, moet je eerst een heldendaad verrichten. In het woud loopt een eenhoorn rond. Hij richt overal schade aan. Hem moet je eerst vangen. [...]
De eenhoorn kwam weldra aan en sprong recht op het snijdertje af, als wilde hij hem zonder omhaal aan zijn hoorn spiesen. Het snijdertje wachtte tot het dier vlakbij was; dan sprong hij behendig achter de boom. De eenhoorn rende met alle kracht tegen de boom aan en spieste zijn hoorn zó stijf in de stam, dat hij hem niet weer uit kon trekken. En zo was hij gevangen.
Ook dit keer overwint het snijdertje met een list. Het wezen van een boom wordt gevormd door de wetmatigheden van het leven. Het analytische, dode denken weet hier niets mee te beginnen en komt tot zwijgen. Voortaan bepaalt het hart wanneer en op welke wijze de analytische gedachtenkrachten worden ingezet.


Ken uzelve
In de vijftiende eeuw was de eenhoorn bijzonder geliefd als thema voor wandkleden. We zien dan een vreedzaam tafereeltje van een jonkvrouw met leeuw (beeld voor de hartenkrachten) die een tamme eenhoorn koestert.

                                                       


Op het gobelin uit Cluny (fr) hierboven krijgt de eenhoorn een spiegeltje voorgehouden. Het onderkennen en overwinnen van het wezen van het analytische denken is immers een weg van zelfkennis.

             

Zelfkennis zien we ook op het gobelin uit de kathedraal in Reims. Het toont een voornaam geklede heer, wellicht een geleerde, samen met een eenhoorn die wel erg veel op hem lijkt. Let op de specifieke houding van handen en voeten, de gelaatsuitdrukking en de gespleten baard.
Het is niet onwaarschijnlijk dat de afgebeelde persoon de opdrachtgever van het gobelin zelf was, want de mensen hadden in die tijd vaak een fijn gevoel voor zelfspot en relativering.

Onderken de eenhoorn in uzelf! In dienst gesteld van het hart, vormen de analytische vermogens van het zelfbewuste denken een constructieve kracht. (met dank aan Wilfried Nauta voor deze uitleg)



Bij het sterrenbeeld Tweelingen schilderde Jofra de eenhoorn en de leeuw

De eenhoorn werd beschouwd als het enige dier dat de leeuw kon weerstaan en werd zo het symbool van uitzonderlijke dapperheid en moed.

           


Wie nog steeds denkt dat de eenhoorn zijn magie verloren heeft vergist zich. Hij verschijnt nog altijd in boeken en films (Harry Potter), in speelgoed en in de vorm van hebbedingetjes. Hij is er alleen maar raadselachtiger op geworden.....

Geen opmerkingen: